Kargonuz kaybolduğunda veya hasar gördüğünde taşıyıcıdan alacağınız tazminatın üst sınırı vardır ve bu sınır, malın gerçek değerinden çoğu zaman çok düşüktür. Uluslararası taşımalarda bu sınırlar, taşıma moduna göre farklı uluslararası sözleşmelerle belirlenir ve SDR (Special Drawing Right — Özel Çekme Hakkı) cinsinden ifade edilir. SDR, IMF’nin kullandığı bir hesap birimidir; değeri günlük olarak değişir. Bu yazıda üç ana modun limitlerini, hesabın nasıl yapıldığını ve zararı fark ettiğinizde hangi sürelere uymanız gerektiğini topluyoruz.
Moda Göre Limit Tablosu
| Mod | Sözleşme | Tazminat limiti | Hesaplandığı ağırlık |
|---|---|---|---|
| Havayolu | Montreal Konvansiyonu | 22 SDR / kg (28 Aralık 2019’dan itibaren) | Kaybolan veya hasarlı kargonun ağırlığı |
| Karayolu | CMR | 8,33 SDR / kg | Hasarlı veya kayıp eşyanın brüt ağırlığı |
| Demiryolu | CIM (COTIF) | 17 SDR / kg | Brüt ağırlık |
| Denizyolu | Hague-Visby Kuralları | 666,67 SDR / koli (birim) veya 2 SDR / kg, hangisi yüksekse | Brüt ağırlık veya koli sayısı |
Hava kargo için sınır, 2019’daki ICAO incelemesiyle güncellendi ve 28 Aralık 2019’dan beri 22 SDR/kg olarak uygulanıyor. Diğer sözleşmelerin limitleri yıllardır aynı kalmıştır. Sınırların taşıyıcının kendi şartlarıyla aşağı çekilemeyeceğini, yukarı çekilebileceğini unutmayın: taraflar daha yüksek limit için anlaşabilir; ama aşağı çekilmesi, sözleşmenin uygulandığı durumlarda geçersizdir.
Sayısal Örnek: 120 kg Brüt Yük Kaybolursa
Hesabı somutlaştıralım. Brüt ağırlığı 120 kg olan, 10 koliden oluşan bir yükün tamamen kaybolduğunu varsayalım:
| Mod | Hesap | Üst sınır (SDR) |
|---|---|---|
| Havayolu | 120 kg × 22 | 2.640 SDR |
| Karayolu (CMR) | 120 kg × 8,33 | 999,6 SDR |
| Demiryolu (CIM) | 120 kg × 17 | 2.040 SDR |
| Denizyolu (Hague-Visby) | Büyük olan: 10 koli × 666,67 = 6.666,7 veya 120 × 2 = 240 | 6.666,7 SDR |
Bu rakamları paraya çevirmek için IMF’nin yayımladığı güncel SDR kurunu kullanmanız gerekir. Gördüğünüz gibi denizde limit koli sayısına bağlı olduğu için, çok kolili hafif yüklerde “koli başına” sınır yüksek, ağır tek parçalı yüklerde ise düşük kalır. Bu hesapla yükünüzün gerçek değerini karşılaştırın; fark büyükse sigorta şarttır. Mantığını kargo sigortası rehberinde ve uluslararası kargo sigortası yazısında anlattık.
Zararı Bildirme ve Dava Süreleri
| Mod | Görünür hasarda | Görünmeyen hasarda | Dava / talep zamanaşımı |
|---|---|---|---|
| Hava (Montreal) | Teslim alırken çekince; en geç alımdan sonra 14 gün içinde yazılı itiraz | Teslimden itibaren 14 gün içinde yazılı bildirim (gecikmede 21 gün) | İki yıl |
| Kara (CMR) | Teslim alırken belgeye çekince yazılır | Teslimden itibaren 7 gün içinde (pazar ve resmî tatiller hariç) | Genellikle bir yıl; kasıt hâlinde üç yıl |
| Deniz (Hague-Visby) | Teslimde yazılı bildirim | Teslimden itibaren yaklaşık 3 gün içinde | Genellikle bir yıl |
Kurye (Express) Gönderilerinde Durum
UPS, DHL, FedEx gibi kuryelerle yapılan gönderilerde taşıma sözleşmesi, kuryenin kendi hizmet şartlarına göre yürür; çoğu zaman mevcut uluslararası sözleşmelerin (örneğin hava taşıması için Montreal) kapsamına girer ve limitleri kuryenin koşullarında yazılıdır. Standart sorumluluk sınırı genellikle düşüktür; bunun üzerinde değer taşıyan gönderilerde beyan edilen değeri artırmak veya ayrı sigorta yaptırmak gerekir. Şartlar zamanla değiştiği için güncel sınırı, gönderi oluşturduğunuz anda ilgili kuryenin koşullarından kontrol edin. Firma seçiminde bu kriteri kargo firması seçim kriterleri yazısında ele aldık.
Zararı Azaltmak İçin 6 Adım
- Gerçek değeri belgeleyin: ticari fatura ve çeki listesinde ürün değerini doğru yazın. Bkz. ihracat faturası.
- Beyan değerini yükseltin (mümkünse) veya sigorta yaptırın.
- Ağırlığı doğru beyan edin; brüt ağırlık hesapta belirleyicidir. Bkz. brüt ve net ağırlık.
- Dayanıklı ambalaj kullanın: taşıyıcı, yetersiz ambalajı savunma olarak ileri sürebilir. Bkz. paketleme teknikleri.
- Teslimde fotoğraf çekin ve çekince yazın.
- Süreleri takvime yazın; bildirim süreleri kaçırılırsa hak kaybı oluşur.
Hasar Talebi Dosyası Nasıl Hazırlanır?
Tazminat talebinin başarısı büyük ölçüde belge düzenine bağlıdır. Aşağıdaki dosyayı en kısa sürede toplayın:
- Taşıma belgesi: AWB, CMR veya konşimento kopyası. Bkz. AWB, CMR, konşimento.
- Ticari fatura ve çeki listesi: malın değerini ve miktarını kanıtlar. Bkz. ihracat faturası.
- Teslim tutanağı veya POD: çekince yazılı belge.
- Fotoğraflar: ambalajın, ürünün ve hasarın net görüntüleri; yükleme anındaki fotoğraflar varsa bunlar çok değerlidir.
- Hasar tespit tutanağı: varsa bağımsız ekspertiz raporu veya taşıyıcıyla birlikte tutulan tutanak.
- Yazılı bildirim: süre içinde taşıyıcıya gönderilen ihbar yazısı ve gönderim kanıtı.
- Sigorta poliçesi (varsa) ve sigortacıya yapılan bildirim.
Belgeleri düzenli bir klasörde tutmak, hem taşıyıcıya hem sigortacıya yapılacak başvuruyu hızlandırır.
Sigorta ile Taşıyıcı Tazminatı Nasıl İlişkilidir?
Mal sigortalıysa süreç genellikle iki aşamalıdır: sigortacı zararı poliçe şartlarına göre öder; ardından taşıyıcıya rücu eder, yani ödediği tutarı taşıyıcıdan tahsil etmeye çalışır. Bu nedenle taşıyıcıya karşı haklarınızı korumak, sigortacının rücu hakkı için de önemlidir; süre içinde yazılı bildirimi atlamamak ve taşıyıcıya karşı haklarınızdan feragat etmemek gerekir. Sigorta türleri için kargo sigortası rehberi ve e-ticarette kargo sigortası yazılarına bakın.
Limit Ne Zaman Uygulanmaz? Beyan Değeri ve Kasıt
İki durumda taşıyıcının sorumluluk limiti değişebilir:
- Özel değer beyanı: hava taşımasında (Montreal) gönderici, teslimden önce “özel değer beyanı” yapıp varsa ek bir ücret ödeyerek sorumluluk limitini yükseltebilir. Kurye şartlarında benzer şekilde “beyan edilen değer” veya ek koruma seçenekleri bulunur. Yüksek değerli ürünlerde bu seçeneği kullanmak, sigortaya bir alternatif veya tamamlayıcıdır.
- Kasıt veya ağır kusur: taşıyıcı veya çalışanlarının kasıtlı hareket etmesi, ya da bu derece ağır bir ihmal göstermesi durumunda, birçok sözleşmede sorumluluk limiti artık uygulanmaz ve gerçek zarar talep edilebilir. İspat yükü zordur; belge ve kanıt düzeni bu nedenle önemlidir.
Gecikmeden doğan zararlarda sorumluluk, moda ve sözleşmeye göre farklıdır (örneğin CMR’de gecikme tazminatı taşıma ücretiyle sınırlıdır; bkz. CMR belgesi). Teslim süresi sizin için kritikse bunu önceden yazılı anlaşmaya bağlayın. Taşıyıcı seçimi aşamasında bu şartları karşılaştırmak için firma seçim kriterleri listesini kullanın.
SDR’yi Paraya Çevirmek
Sorumluluk limitleri SDR cinsinden olduğundan, tazminat tutarı için bir kur dönüşümü gerekir. Hesap formülü basittir: brüt kilogram × limit (SDR/kg) × güncel SDR kuru. SDR’nin dolar, euro veya lira karşılığını IMF günlük olarak yayımlar. Tazminatın hangi tarihteki kurla hesaplanacağı (olay günü, dava günü veya ödeme günü) sözleşmeye ve uygulanan hukuka göre değişebilir; bu yüzden büyük tutarlı taleplerde bir hukukçu veya sigorta uzmanından destek almak yerinde olur. Yük değeriniz hesapladığınız tutarın üzerindeyse, farkı kapatmak için sigorta şarttır.
Kısaca Özet ve Sonraki Adım
Sorumluluk limitlerinin özeti:
- Hava: 22 SDR/kg (Montreal); kara: 8,33 SDR/kg (CMR); demiryolu: 17 SDR/kg; deniz: 666,67 SDR/koli veya 2 SDR/kg.
- SDR, IMF’nin günlük değişen hesap birimidir.
- Hasarı teslimde not edin ve süre içinde yazılı bildirin.
- Zamanaşımı: hava 2 yıl; kara ve deniz genellikle 1 yıl.
- Değer limiti aşıyorsa sigorta veya beyan değeri artırımı gerekir.
Sonraki adım: Yükünüzün değerini bu limitlerle karşılaştırın ve aradaki farkı sigortayla kapatın.
Sık Sorulan Sorular
SDR nedir?
SDR (Special Drawing Right — Özel Çekme Hakkı), Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) kullandığı hesap birimidir. Birden fazla para biriminden oluşan bir sepetle belirlenir ve değeri her gün değişir. Taşıyıcı sorumluluk limitleri bu birimle ifade edilir.
Havayolu taşımada sorumluluk limiti nedir?
Montreal Konvansiyonu’na göre kargo kaybı veya hasarında limit kilogram başına 22 SDR’dir (28 Aralık 2019’dan itibaren). Gönderici, gönderi anında özel bir değer beyanıyla bu limiti artırabilir.
Karayolu taşımada limit nedir?
CMR Sözleşmesi’ne göre taşıyıcının sorumluluğu, kaybolan veya hasar gören eşyanın brüt ağırlığının kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır. Kasıt veya ağır kusur hâlinde bu sınır uygulanmaz.
Limit malın değerinden düşükse ne yapılmalı?
Ek sigorta yaptırmak veya beyan edilen değeri yükseltmek gerekir. Sigorta, taşıyıcı sorumluluk sınırından bağımsız olarak malın gerçek değerini teminat altına alabilir.
Gönderinizi Hemen Fiyatlandırın
Ağırlık ve varış ülkesini girin, birden fazla taşıyıcının fiyatını anında karşılaştırın.
🧮 Fiyat Hesapla →Kaynaklar ve Daha Fazla Bilgi
Bu yazıdaki bilgiler aşağıdaki kuruluşların yayımladığı genel çerçeveye dayanır. Kurallar ülkeye, taşıyıcıya ve döneme göre değişebilir; işlem yapmadan önce güncel hâlini ilgili kurumdan veya taşıyıcıdan teyit edin.