FOB ve CIF Farkı: Risk, Maliyet ve Gümrük Kıymeti Karşılaştırması

FOB (Free On Board) ve CIF (Cost, Insurance and Freight), denizyolu taşımasında en sık duyulan iki teslim şeklidir. İkisinde de risk, mal gemiye yüklendiği anda satıcıdan alıcıya geçer. Fark, geminin sonrasındaki masrafı kimin ödediğidir: FOB’da alıcı navlun ve sigortayı kendi ayarlar; CIF’te satıcı navlunu varış limanına kadar öder ve alıcı adına sigorta yaptırır. Bu küçük fark, hem maliyet planınızı hem de hasar durumunda kimden talepte bulunacağınızı değiştirir.

Yan Yana Karşılaştırma

Üç kural da yalnızca denizyolu ve iç su yolu içindir. Havayolu veya karayolunda bunların karşılığı CPT ve CIP’dir; tüm kuralları Incoterms 2020 tablosunda bulabilirsiniz.

Riskin Geçtiği An: En Çok Karıştırılan Nokta

CIF’te satıcı navlunu ve sigortayı varış limanına kadar ödediği için birçok kişi sorumluluğun da varışa kadar sürdüğünü sanır. Oysa hasar riski gemiye yükleme anında alıcıya geçmiştir. Seyir sırasında konteyner denize düşerse zararı alıcı karşılar; alıcı bu zararı, satıcının onun adına yaptırdığı sigorta poliçesinden tahsil eder. Bu nedenle CIF’te poliçenin alıcıya devredilebilir olması ve teminat kapsamının yeterli olması kritik önemdedir.

CIF’te satıcının yaptırması gereken asgari sigorta, Institute Cargo Clauses (C) düzeyindedir ve sigorta bedeli, sözleşme bedelinin genellikle %110’udur. Bu en dar teminattır. Alıcı daha geniş teminat istiyorsa (A teminatı) bunu sözleşmeye yazdırmalı ya da kendisi ek sigorta yaptırmalıdır. Sigorta türlerini kargo sigortası rehberinde anlattık.

Gümrük Kıymeti Üzerindeki Etkisi: Sayısal Örnek

Aşağıdaki sayılar yalnızca mantığı göstermek için varsayımsal verilerdir; gerçek navlun ve sigorta bedelleri rotaya ve döneme göre değişir.

AB, ithalatta gümrük vergisini ve KDV’yi genellikle CIF değeri üzerinden hesaplar. Yani siz malı 10.000 € FOB’a sattıysanız bile, vergi tabanı yaklaşık 10.860 €’dur. ABD’de ise ana kural, uluslararası navlun hariç işlem değerinin esas alınmasıdır. Alıcı bu farkı hesaplamazsa maliyetini düşük görür. Vergi hesabının nasıl yapıldığını gümrük vergisi hesaplama yazısında adım adım inceleyebilirsiniz; Türkiye menşeli ürünlerde AB muafiyeti için A.TR belgesi da önemlidir.

Konteynerli Taşımada Neden FCA/CIP Öneriliyor?

FOB ve CIF’in “mal gemiye yüklendiğinde risk geçer” mantığı, dökme veya konvansiyonel yük içindir. Konteynerde ise mal, gemiye yüklenmeden çok önce terminale teslim edilir ve konteyner terminalde beklerken risk hâlâ satıcıdadır; gerçek durumla kural çelişir. ICC bu yüzden konteynerli taşımada FCA (satıcı terminalde teslim eder), CPT veya CIP kullanılmasını önerir. Pratikte yine de FOB/CIF çok yaygın olduğu için, sözleşmede yükleme limanı ve terminal bilgisini açık yazmak sorun çıkmasını önler. Konteyner türlerini FCL ve LCL yazısında bulabilirsiniz.

Hangisini Seçmeli?

• FOB seçin eğer alıcı güçlü bir nakliye anlaşmasına sahipse, kendi komisyoncusuyla çalışıyorsa veya navlunu kendisi pazarlamak istiyorsa. Satıcı olarak sorumluluğunuz liman çıkışında biter.
• CIF seçin eğer alıcınız navlun ve sigortayla uğraşmak istemiyorsa ve siz taşıma fiyatını yönetebiliyorsanız. Navlunu ihracatçı olarak daha ucuz alabiliyorsanız rekabet avantajı sağlar.
• CFR seçin eğer alıcı sigortayı kendi sigortacısıyla yaptırmak istiyorsa.

Üç Gerçekçi Senaryo

Her senaryoda ortak soru şudur: kim, hangi aşamada ne kadar kontrol sahibi olmak istiyor? Kontrol isteyen taraf, o aşamayı kendi üstlenmek ister. Genel sorumluluk dağılımı için Incoterms 2020 tablosunu yan yana tutun.

Sözleşmeye Nasıl Yazılır? Örnek İfadeler

Tüm belgelerde (proforma, ticari fatura, sözleşme, akreditif) aynı yazımı kullanın; belgeler arası tutarsızlık bankada ve gümrükte sorun çıkarır. Belge hazırlığı için proforma fatura yazısına bakın.

FOB/CIF Seçerken Yapılan Yaygın Hatalar

• Navlun dalgalanmasını fiyata katmamak: CIF teklifinde navlun yükselirse farkı siz karşılarsınız; teklif geçerlilik süresini kısa tutun.
• Sigorta poliçesinin devredilebilirliğini kontrol etmemek: CIF’te poliçe alıcı adına ve devredilebilir olmalıdır.
• Varış masraflarını unutmak: alıcıya “CIF Rotterdam” teklif verirken, varış limanı masraflarının alıcıya ait olduğunu açıkça belirtin.
• Gümrük kıymetini hesaba katmamak: alıcının ödeyeceği vergi, navlun ve sigorta eklenmiş değer üzerinden hesaplanabilir; alıcı bunu maliyet planına katmalıdır. Hesap mantığı için gümrük vergisi hesaplama yazısına bakın.

Akreditifte CIF ve Sigorta Belgesi

Akreditifli CIF satışlarda banka, sigorta belgesini de talep eder. Uluslararası akreditif kurallarına (UCP 600) göre, aksi belirtilmedikçe sigorta teminatı CIF değerinin en az %110’u olmalı ve akreditifle aynı para biriminde düzenlenmelidir. Ayrıca sigorta belgesinin, yükleme tarihinden sonra düzenlenmiş görünmemesi gerekir; yani teminat yükleme anında başlamış olmalıdır. Bu ayrıntılar belgede hata çıkmasının sık nedenlerindendir. Yükleme öncesi sigorta belgesini ve konşimentoyu yan yana koyup tarih, tutar ve para birimini kontrol edin. Belge setinin bütünü için konşimento rehberindeki örnek akışa bakabilirsiniz.

Poliçe kapsamını, teminat türlerini ve hasar sürecini ise uluslararası kargo sigortası yazısında bulabilirsiniz.

Neden “FOB Mersin” ama “CIF Rotterdam” Yazılır?

İlk bakışta tutarsız görünen bu yazım, iki kural grubunun farkından kaynaklanır. F grubu kurallarda (FOB, FCA) belirtilen yer, yükleme noktasıdır: “FOB Mersin” riskin Mersin’de, gemiye yüklemede geçtiği anlamına gelir. C grubu kurallarda (CFR, CIF, CPT, CIP) belirtilen yer ise navlunun ödendiği varış noktasıdır: “CIF Rotterdam” navlunun Rotterdam’a kadar satıcıya ait olduğunu gösterir, oysa risk yine yüklemede geçmiştir. Bu fark, sözleşmeyi okurken “Rotterdam’da hasar olursa kim sorumlu?” yanılgısına yol açar. Cevap: risk yüklemeden itibaren alıcıdadır; satıcı yalnızca navlunu ve (CIF’te) sigortayı üstlenir.

Kısaca Özet ve Sonraki Adım

FOB ve CIF karşılaştırmasının özeti:

• İkisinde de risk, mal gemiye yüklendiği anda alıcıya geçer.
• FOB’da navlunu alıcı, CIF’te satıcı (varış limanına kadar) öder; CIF’te sigorta da satıcıdan gelir.
• Konteynerli taşımada ICC, FCA/CPT/CIP kullanılmasını önerir.
• AB’de vergi tabanı genellikle CIF değeridir; navlun ve sigorta vergiyi artırır.
• Teklif ve belgelerde kural yanında yer ve Incoterms sürümü mutlaka yazılmalıdır.

Sonraki adım: Teklifinizi hazırlarken navlun dalgalanma payını ve geçerlilik süresini ekleyin; kuralı sözleşme, fatura ve akreditifte aynı biçimde yazın.

Sık Sorulan Sorular

FOB ve CIF hangi taşıma modları için geçerlidir?

Yalnızca denizyolu ve iç su yolu taşımacılığı için. Havayolu ve karayolunda aynı mantığın karşılıkları CPT (CFR’nin karşılığı) ve CIP’tir.

CIF’te varış limanında çıkan masrafları kim öder?

Çoğunlukla alıcı. CIF, navlunu varış limanına kadar kapsar; limandaki boşaltma (THC), ithalat gümrüğü ve yerel nakliye alıcıya aittir. Sözleşmede aksi yazılmışsa (örneğin varış terminal ücretlerinin satıcıya ait olması) bu geçerlidir.

FOB fiyat mı yoksa CIF fiyat mı vermek daha avantajlıdır?

Satıcı navlunu ucuza alabiliyorsa CIF, alıcıyı rakiplerden ayıran bir hizmettir. Ama navlun riskini üstlenirsiniz. Alıcı gücü yüksekse ve rekabet fiyat odaklıysa FOB çoğu zaman daha yönetilebilirdir.

CIF’te sigorta kimin lehine yapılır?

Satıcı sigortayı alıcı lehine yaptırır; poliçe devredilebilir olmalıdır. Hasar durumunda taleple alıcı sigortacıya başvurur. Satıcı poliçeyi hasarsız tesliminden sonra belgelerle birlikte alıcıya iletir.

Kaynaklar ve Daha Fazla Bilgi

Bu yazıdaki bilgiler aşağıdaki kuruluşların yayımladığı genel çerçeveye dayanır. Kurallar ülkeye, taşıyıcıya ve döneme göre değişebilir; işlem yapmadan önce güncel hâlini ilgili kurumdan veya taşıyıcıdan teyit edin.

• ICC — Incoterms® 2020
• AB Gümrük ve Vergi Birliği
• T.C. Ticaret Bakanlığı